با سلام  دانشجویان محترم دانشگاههای آزاد اسلامی جلفا و هادیشهر

 جزوه جدید 

ریشه های انقلاب اسلامی

در ادامه مطلب قرار داده شده است

امید است با دقت و وتاکید بر مباحث مطرح شده در کلاس مطالعه فرمایید


جزوه ریشه های انقلاب اسلامی

  

حسینی خورنژاد

 

 

 

 

 

فهرست

بخش اول = دگرگونی در حکومتها :

الف= داخلی ( رفــرم - اصلاحات )

ب = خارجی ( نهضت - کودتا - شورش - جنگهای داخلی - انـقـلاب - انقلاب اسلامی )

 

الف = از دیدگاه نویسندگان غربی:

×      هدفهای انقلاب :

×      علل انقلاب :

 

 ب =  نظر اندیشمندان مسلمان در گذشته :

1)      عوامل بقا

2)      عوامل زوال

 

بخش دوم = مفهوم انقلاب اسلامی:

الف = ویژگیهای یک انقلاب

ب = مهمترین عوامل و ویژگی انقلاب اسلامی

ج = مقایسه سایر انقلاب‌های جهان با انقلاب اسلامی ایران  

د  = ریشه‌های عقیدتی انقلاب اسلامی 

هـ = ریشه‌های تاریخی انقلاب اسلامی

و = بررسی نظریه‌های مختلف اندیشمندان غربی درباره انقلاب اسلامی

ز = نظر دو اندیشمند مسلمان معاصر ( آیت‌ا... شهید سید محمد باقر صدر - آیت‌ا... شهید مرتضی مطهری )

 

بخش سوم = نهضتهای اسلامی در تاریخ سیاسی قرن اخیر و بررسی آفات آن :

دوره قاجاریه :

 

نقش عالمان شیعی در نهضتها:

 

الف = نهضت تنباکـو ( 1309 هـ . ق ):

ب = نهضت مشروطیت (1324 هـ . ق ) :

1)      عوامل مهم ایجاد نهضت مشروطه

2)      بازگشت مشروطه  

3)      روحانیت و قانون اساسی در مشروطه

الف = روحانیت

ب= قانون اساسی

4)      آثار و نتایج مثبت نهضت مشروطه   

5)       آفات نهضت مشروطه

الف = عوامل داخلی

ب = عوامل خارجی

 

بخش چهارم = دوره پهلوی :

×      رضا خان و کودتای سوم اسفند 1299

×      علل موفقیت کودتا

×      روحانیون و رضاخان

×      اقدامات ضد مذهبی رضاخان

قیام مدرس :

آسیب شناسی قیام مدرس :

 

دوران محمد رضا پهلوی

ج = نهضت ملی شدن نفت و آیت‌ا... کاشانی

×      آسیب شناسی نهضت ملی شدن صنعت نفت

×      کودتای 28 مرداد

 

بخش پنجم = چگونگی رخداد انقلاب اسلامی ایران  :

1)      روحانیون و شاه  

2)      مصوبه انجمنهای ایالتی و ولایتی

3)      انقلاب سفید و پیامدهای آن :

4)    قیام 15 خرداد 1342

بازداشت امام خمینی (ره)

ç    ویژگی‌ها و تاثیرات سیاسی اجتماعی قیام 15 خرداد

آسیب شناسی قیام 15 خرداد   

5)      طوفان انقلاب ( آغاز بحران تا پیروزی انقلاب اسلامی)

 

بخش ششم = پایه‌های اقتدار حکومت پهلوی

 

بخش هـفتم = گروههای مبارز قبل از انقلاب

الف = گروه های سیاسی

1)     غیر مذهبی

×      مذهبی

ب = نیروههای سیاسی فکری متقدم

ج = گروههای سیاسی مخالف، با گرایش مسلحانه

×      مذهبی

 

بخش هشتم = پیروزی انقلاب اسلامی ایران

امام خمینی و انقلاب اسلامی:

1)      دوران زندگی امام خمینی(ره)

2)      امام خمینی(ره) و اندیشه سیاسی :

3)      روشهای مبارزاتی امام خمینی(ره) :

 

بخش نهم = نظریات ارائه شده پیرامون ولایت فقیه در گذشته و حال :

الف = امور فقهی

1)      نظریه سلطنت مأذون از فقیه جامع الشرایط ( یا ولایت انتصابی عامه فقها )

2)      نظریه سلطنت مسلمان ذی شوکت

3)      نظریه ولایت فقیه

ب = امور اجتماعی و سیاسی

( نهاد حکومت -  نهاد دین )

 

روزشمار انقلاب اسلامی ( سال 1356 -  سال 1357 )

 

بخش دهـم = دوران جمهوری اسلامی:

22 بهمن، انفجار نور

1)      برگزاری رفراندم تائید حکومت جمهوری اسلامی در 12 فروردین 1358.

2)      تشکیل اولین انتخابات خبرگان قانون اساسی و تدوین قانون اساسی ایران.

3)      حضور گسترده مردم انقلابی ایران و رای بالای مثبت آنها به قانون اساسی جمهوری اسلامی.

4)     تسخیر لانه جاسوسی آمریکا توسط دانشجویان خط امام در روز 13 آبان.

5)     استعفای دولت لیبرالی مهندس بازرگان.

6)      برگزاری اولین انتخابات ریاست جمهوری که منجر به انتخاب بنی صدر گردید.

7)      ترور استاد شهید مرتضی مطهری توسط گروه فرقان.

8)     جنگ تحمیلی و دفاع مقدس

9)      شروع توطئه‌های آمریکا ، منافقین و ضد انقلاب.

10)   آشکار شدن خیانتهای بنی‌صدر و منافقین 30 خرداد 1360، طرح عدم کفایت سیاسی بنی ‌صدر.

11)  ترور حضرت‌آیت ا... خامنه‌ای امام جمعه تهران توسط منافقین.

12)  انفجار در دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی.

13)  به شهادت رسیدن رجایی و باهنر .

14)  شهادت ائمه جمعه .  

15)  ثبات نظام جمهوری اسلامی به خاطر رهبری داهیانه رهبر عظیم الشان انقلاب حضرت امام خمینی(ره)

     بخش یازدهم:جنگ نرم

 

 

 

بخش اول = دگرگونی در حکومتها :

یک حکومت و یا دولت متزلزل در اثر اقداماتی با عناوین زیر دچار دگرگونی در ساختارهای اجتماعی و سیاسی ‌شده و در بعضی موارد به انقلاب منجر ‌گشته و در نهایت سرنگون می‌شود :

الف= داخلی ( اصلاحات- رفــرم )

1.اصلاحات = اصولا ً این اقدام اکثرا ً بوسیله رژیم‌های سیاسی حاکـم تحقق می‌یابد :

الف = در زمان قاجار : انجام اصلاحات توسط عباس میرزا و ادامه آن توسط قائم مقام و امیرکبیر

ب = در دوران پهلوی دوم : جریان به اصطلاح انقلاب سفید.

ج = در جمهوری اسلامی : دوم خرداد 1376

2.رفــرم = در صورتیکه یک پدیده اجتماعی، موجب تغییر و تحول در جامعه شود و این دگرگونی همراه با خشونت نبوده بلکه آرام و مثلا ً به شکل مبارزات پارلمانی صورت گیرد به آن رفرم می‌گویند.

ب = خارجی ( نهضت - کودتا - شورش - جنگهای داخلی - انـقـلاب - انقلاب اسلامی )

1.نهضت = حرکتی عمومی افرادی که دارای خواسته و هدف مشترکی را دنبال می‌کنند ومعمولا ً درازمدت است که گاه ممکن است به انقلاب منجرشود. درنهضت خشونت مطرح نبوده ودگرگونی وتغییربنیادین ملاک نیست:

الف = نهضت تنباکو

ب = نهضت 15 خرداد

  1. کودتا = اقدام سریع گروهی از نظامیان علیه یک رژیم سیاسی برای بدست آوردن قدرت که منجر به تغییر رهبران و صاحبان قدرت شده و از مشارکت مردمی بی‌بهره می‌ماند :

الف = کودتای 28 مرداد 1332در ایران

ب = کودتا در اکثر کشورهای همسایه و جهان سوم

3.شورش = این حرکت به دنبال بروز نارضایتی در میان قشر یا اقشاری از جامعه به وجود می‌آید و معمولا ً عمومی است و گاه مقدمه حرکت انقلابی قرار می‌گیرد :

الف = شورش فرماندهان در آغاز سلطنت لوئی چهاردهـم در قرن هفده در فرانسه.

ب = شورش بوکسورها در چین در سال 1900 م .

4.جنگهای داخلی = مبارزه مسلحانه برای کسب قدرت میان طرفهای درگیر در یک کشور :

الف = جنگهای داخلی افغانستان

ب = جنگهای داخلی اسپانیا در زمان ژنرال فرانکـو

5.انـقـلاب =  برای انقلاب تعاریف زیادی ارائه شده است.[1]

×   انقلاب پدیده‌ای اجتماعی که منجر به تغییر و تحولی بنیادین و اساسی در زمینه‌های سیاسی و اجتماعی، اقتصادی و ایدئولویکی یک جامعه همراه با خشونت و مشارکت عموم مردم همراه گردد.

×      انقلاب یعنی دگرگونی، نوشدن، تحولی عظیم در یک اجتماع از همه جهات.

×      انقلاب باعث تغییرات بنیادین و اساسی در نظام یک کشور در همه سطوح می‌شود.

در اکثر کشورها با ماهیتهای مختلف ایدئولوژیک اتفاق افتاده است: روسیه، کوبا، چین، فرانسه و ایران.

  1. انقلاب اسلامی = پدیده‌ای اجتماعی که منجر به تغییر و تحول بنیادین و اساسی در زمینه‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگ ایدئولوژیکی یک جامعه همراه با خشونت و مشارکت عمومی مردم مبتنی بر اصول شریعت اسلام و تعالیم عالیه قـرآن کریـم گردد.

 

ç  در زمینه دگرگونی حکومت، بی‌ثباتی‌ها و تغییرات سیاسی در کشورها که معمولا ً توسط عوامل بالا و منازعات سیاسی انجام می‌گیرد، دو دیدگاه وجود دارد.

الف = از دیدگاه نویسندگان غربی:

در میان نویسندگان غربی به ویژه نوشته‌های افلاطون و ارسطو نکاتی در رابطه با بحث نظریات انقلاب ارتباط دارد، افلاطون در صفحاتی از کتاب جمهور خود به نکاتی در زمینه بی‌ثباتی و تغییرات سیاسی اشاره نموده که عبارتند از :

  1. گسترش حس طمع و تجمل پرستی در جامعه.
  2. تعلیم و تربیت روحی نقشی عمده در ایجاد ثبات یا تزلزل سیاسی دارد.
  3. وی با در نظر داشتن دولت آرمانی خود یعنی مدینه فاضله، علت اصلی و عمده  تغییر حکومتها را جدائی میان اعضاء و طبقه حاکم می‌داند.

 

×      هدفهای انقلاب :

به نظر ارسطو یک انقلاب گاه با استفاده از زور و زمانی با استفاده از روش اقناع و گاه با نیرنگ به وقوع می‌پیوندد و ممکن است دارای یکی از اهداف زیر باشد :

1)      تغییر سازمان و شکل حکومت به حکومتی دیگر و یا تغییر بخشی از سازمان حکومت.

2)      در دست گرفتن قدرت توسط رهبران انقلاب بدون تغییر شکل حکومت.                                

3)      کم و زیاد شدن عیار حکومتها.

×      علل انقلاب :

الف = علل اصلی انقلاب

به نظرارسطو : آرزوی برابری و رفع نابرابری همیشه سرچشمه انقلابات بوده است.

 

ب = علت فرعی انقلاب که تقویت کننده علل اصلی هستند :

1)      نفع طلبی، سود جوئی و گستاخی فرمانروایان و تجاوز به اموال دیگران و خزانه ملی.

2)      محروم شدن مردم از حـرمت و آبرو .

3)      حکومت را خوار و کوچک دیدن.

4)      وسعت و رشد بی اندازه بخشی از سازمان حکومت.

5)      سهل انگاری و بی‌توجهی به قانون اساسی و در نتیجه تغییر حکومت

6)   اجازه جهت ورود بیگانگان به کشور که گاه پس از مدتی با آشوب و نا امنی موفق شده‌اند ساکنان اصلی را از کشوربیرون رانده و قدرت را بدست گیرند.

7)      حملات خارجی.

 

ارسطو علاوه برعلل عمومی انقلاب که بدون توجه به نوع حکومت مطرح نموده، یک رشته علـل خصوصی را نـیـز در انواعی از حکومت که در دسته بندی خود جای داده است، ذکر می‌کند. [2]

 

×      راههای عمومی حفظ و جلوگیری از تباهی حکومتها:

ارسطو نیز در کتاب پنجم از " رساله سیاست " خود با بهره گیری از مثالهای تاریخی به بحث در رابطه با دگرگونی و تغییر سیاست پرداخته و می‌گوید :

با آگاهی برعلل تباهی حکومتها به نظر او ، تعدادی از راههای عمده حفظ حکومت‌ها عبارتند از :

1)      جلوگیری از قانون شکنی و ایجاد مصونیت برای مردم محروم از مناصب از آزار.

2)      جلوگیری از بروز اختلاف بین فرمانروایان و جلوگیری از آشنائی افراد غیر به این اختلافات.

3)      پیشگیری از اختلاس در اموال عمومی.

4)      فزونی پشتیبانان حکومت بر مخالفان آن.

5)      کنترل دارائی افراد با نفوذ جامعه و فرمانروایان.

6)   سروان هـر حکومت باید صفات: پای بندی به قانون اساسی، توانائی و آزمودگی برای اجرای وظایف و بهره‌ مندی از فضیلت و پیروی از آئین دادگری را دارا باشند :

7)      حکومتها باید همیشه حد اعتدال را نگاه دارند.

8)      مهمترین راه بقای حکومتها، سازگار کردن روش تربیت افراد با سرشت قانون اساسی کشور است.

 

 ب =  از دیدگاه اندیشمندان مسلمان در گذشته :

جمع زیادی از متفکران و اندیشمندان مسلمان از جمله : خواجه نصیرالدین طوسی، ابن خلدون، غـزالی و فارابی نـیـز در گذشته مباحثی را در زمینه علل و عوامل بقا و زوال دولتها گشوده‌اند که شامل موارد زیر می‌شود :

 

1)      در گروه عوامل بقا مواردی مانند :

×      نقش دین = همه متفکران مسلمان ، دینداری را از علل مهم بقای دولت دانسته و دین و دولت را دو برادر می‌دانند.

×      عدالت =  از دیدگاه اندیشمندان مسلمان عدالت موجب نظم و امنیت ، عمران و آبادانی و قـوام دولت می‌گردد.

×   نظارت بر مسئولان و کارپردازان = متفکرین مسلمان از جمله ابن مقفع و نظام الملک نظارت مقامات مافوق بر زیر دست را برای بقای دولت ضروری دانسته‌اند.

×      تعلیم و تربیت = اگر تعلیم و تربیت در یک کشورهمان اصول حاکم بر حکومت را به اتباع بیاموزد، این امر باعث کسب مشروعیت و پذیرش آن نظام می‌شود.

×   کار برد صحیح سیاست قلم و شمشیر= اداره جامعه متشکل از دو گروه ازافراد است : نیروهای کشوری و نیـروهای لشکری، دراین میان عده‌ای ازمتفکرین اهـل قـلم را مقدم دانسته و عده دیگـراهـل شمشیر را.

×   خصال نیکو = منظور رفتار خوب و مطلوب با اطرافیان و مردم است. و متفکران به دو مورد بیش از دیگـر موارد تاکید کرده‌اند : احسان به مردم و گـرامی داشتن علما و رجال.

×   صفات حاکمان و کارگزاران = اندیشمندان مسلمان بر خوش فهمی، قوت حافظه، هوشمندی، خوش بیانی، عزم و اراده قوی و حکیم بودن حاکمان و کارگزاران در بقاء دولت تاکید کرده‌اند.  

×      امر به معروف و نهی از منکر = اشاعه این امر در تمام سطوح  جامعه از صدرتا ذیل باعث بقاء دولتها می‌شود.

 

2)     عوامل زوال

ظلم، استبداد، تفرقه، دوری از مردم و شرکت مسئولان در تجارت و تولید را ازعوامل زوال حکومت می‌دانند.

بخش دوم = مفهوم انقلاب اسلامی:

انقلاب از دیدگاه اسلام نوعی جهاد داخلی است که در آن گروهی برای خدا و فی سبیل‌ا... می‌رزمند، و در مقابل گروه دیگر که مانع راه خدایند و به خاطر کفرشان می‌جنگند.

مرحله نخست انقلاب اسلامی از درون انسانها آغاز می‌گردد و انبیا سعی می‌کنند که انسان را از درون خودش آزاد سازند و تا چنین انقلابی درونی رخ ندهـد، امید چندانی به پیروزی حرکت انقلابی در جامعه نمی‌توان داشت.

 

  • در این ارتباط نظر دو اندیشمند مسلمان معاصر نیز بررسی می‌شود :

1)   آیت‌ا... شهید سید محمد باقر صدر در کتاب " سنتهای تاریخ در قرآن " مباحثی را در رابطه با تحولات اجتماعی و تاریخی گشوده و می‌گوید :

« منشاء و مدار حرکت تاریخی ، محتوای درونی انسان است که در حقیقت آن در دو گوهر شریف یعنی اندیشه و اراده تشکیل می‌دهد. در قلمرو تاریخ و اجتماع تلفیق اندیشه و اراده است که آینده ساز آدمی و اساس جنبش تاریخی او را فـراهـم می‌گرداند. به عبارت دیگر محتوای درونی آدمی زیربنا و پیوندهای اجتماعی و نظام زندگی و تشکیلات بشری رو بناست

 

2)      آیت‌ا... شهید مرتضی مطهری نیز در کتاب " قیام و انقلاب مهدی(عج) از دیدگاه فلسفه تاریخ " می‌نویسد :

« انقلاب عبارت است از طغیان و عصیان مردم یک سرزمین علیه نظم حاکم موجود برای ایجاد نظمی مطلوب، و بسیاری از انقلابها ماهیتی سیاسی و یا اعتقادی و ایدئولوژیک داشته‌اند و مردمی که به یک مکتب ایمان دارند، وقتی آن مکتب را در معرض آسیب می‌بینند، با اهداف برقراری مجدد مکتب دست به قیام می‌زنند.

 

ç   الف = ویژگیهای یک انقلاب

1)      رهبری

در هر انقلابی رهبری عنصر مهم است که هدایت افراد مترض را برای پیروزی بر عهده می‌گیرد.

2)      مردمی بودن انقلاب

انقلاب یک پدیده کاملا ً مردمی است و وقوع آن بر نقش و حرکت مستقیم مردم متکی است. انقلاب در میان مردم و بوسیله آنها شروع و به فرجام می‌رسد و در نهایت نظام سیاسی حاکم را تغییر می‌دهد، به همین دلیل حرکت انقلابی حرکتی از پایین به بالاست.

3)      عنصر خشونت

انقلاب بدون خشونت غیرممکن است، چرا که همه انقلابها با خشونت همراه بوده‌اند و میزان خشونت در هر انقلاب، بستگی به ویژگی‌های فرهنگی مردم، نوع نیروهای مسلح، نوع رژیم و شرایط خاص داخلی و بین المللی متفاوت است.  

4)      تغییر ساختارهای اجتماعی- سیاسی جامعه

معمولا ً انقلاب را به انقلاب سیاسی و اجتماعی تقسیم می‌کنند. در انقلاب سیاسی، بیشتر نظام سیاسی تغییر می‌کند، اما در انقلابهای اجتماعی افزون بر تغییر حکومت در ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی جامعه نیزتغییراتی اساسی روی می‌دهد. در انقلابهای اجتماعی، انقلاب با پیروزی برحکومت پایان نمی‌یابد، بلکه در این اوضاع دغدغه‌های انقلابیون اجرای آرمانهای انقلابی خویش است و اجرای این آرمانها و تغییرات، نیازبه امکانات مختلف و شرایط مساعد داخلی و بین المللی دارد و از همین رو رسیدن به اعداف به زمانی نسبتا ً طولانی نیازمند است. 

 

ç    ب = مهمترین عوامل و ویژگی انقلاب اسلامی

1)   نقش آفرینی مؤثر رهبری: در هر انقلابی رهبری نقش موثری در انقلابها دارد، درانقلاب اسلامی ایران نیز قدرت رهبری، نفوذ معنوی و نقش آفرینی مؤثر امام خمینی(ره)، منحصر به فرد و بسیار مهم بود، رهبری هوشمندانه، قاطع و مدبرانه امام آن و پیشتاز بودن روحانیت مبارز، باعث جلب اعتماد مردم به ایشان گردید و این درحالی بود که ایشان علاوه بر سیاستمداری بزرگ، مرجعی جامع الشرایط و توانمند نیز بودند.  

2)   ظهور و گسترش ایدئولوژی جدید : در اکثر انقلابها ایدئولوژی جدیدی ظهور می‌کند در انقلاب اسلامی ایران هـم  تعالیم روح بخش اسلامی به عنوان اندیشه و آرمان جدید به ویژه پس از سالهای 15 خرداد 42 نمودی بارز یافت و توانست ایدئولوژی‌های رقیب همچون مارکسیسم و ناسیونالیسم را کنار بزند.

3)   نارضایتی عمومی از وضع موجود : نارضایتی عموم مردم در انقلاب به صورت قیام یکپارچه مردم تجلی یافته و به صورت امتی واحده در آمده بودند. به ویژه در ایران که پس از کودتادی 28 مرداد 32 که موجی از خفقان سیاسی سراسر کشور را فـرا گرفت و باعث افزایش نارضایتی عمومی مردم در دراز مدت شده بود.

4)   گسترش روحیه انقلابی و معنوی : گسترش روحیه انقلابی در سایر انقلابها و عقیده و ایمان و اسلامی بودن انقلاب در ایران نیز حضور مردم به تدریج با شرکت درتظاهرات و راهپیمائیهای بزرگ گسترش یافته و معنویت انقلاب، ایثار، شهادت وروحیه انقلابی درمردم افزایش یافت.

5)   نهادهای بسیج گرا: این نهادها درهـر انقلابی متفاوت است. درایران نیز وحدت و هماهنگی همه مراکزالهام بخش انقلاب اسلامی منجمله :

مساجد، حوزه‌‌های علمیه، دانشگاهها، گروها، انجمنها و هیات اسلامی، پایگاهها و کانونهای اصلی نهضت بودند.

6)      مشخص بودن راه آینده از همان آغاز حرکت.

ç   مقایسه سایر انقلاب‌های جهان با انقلاب اسلامی ایران

1.بعضی از انقلاب‌ها صرفا انقلاب‌های سیاسی هستند؛ کما این‌که یک نوع حاکمیت را تبدیل می‌کنند. این انقلابها صرفا ظاهر نظام‌های سیاسی را تغییر می‌دهند ، که به حرکتی در سطح تعبییرمی‌شود. برای مثال انقلاب مشروطه ایران نظام سلطنت استبدادی مطلقه قاجار را به سلطنت بظاهر مشروطه تبدیل کرد.

 

2.برخی از انقلاب‌ها که علاوه بر این‌که ظاهر نظامات سیاسی را تغییر می‌دهند، تغییراتی را هـم در حوزه اجتماعی و مسائل اجتماعی دارند؛ مثل انقلاب‌های اجتماعی یعنی بافت‌های اجتماعی کشورها را تغییر می‌دهند. به عبارت دیگـر در انقلاب اجتماعی، نهادها و طبقات اجتماعی در جامعه به کل تغییر ‌کرده و اصطلاحا ً حرکتهائی را درعمق جامعه ایجاد می‌کند. مثال : انقلاب روسیه، انقلاب آمریکا که این‌ها علاوه بر این‌که انقلاب‌های سیاسی بوده‌اند.

3. نوع سوم انقلاب‌هائی هستند که انقلاب‌های تاریخی هستند؛ انقلاب‌هایی که پیامی برای تاریخ دارند، این انقلاب‌ها می‌آیند تا یک تغییراتی را خارج از محدوده زمان و جغرافیای خودشان ایجاد کنند. و اصطلاحا ً اثرات فراوان تاریخی دارند. از جمله این انقلاب‌ها انقلاب فرانسه است:

انقلاب فرانسه علاوه بر این‌که یک نظام اجتماعی بود و طبقات اجتماعی را به هـم زد، مثلا طبقه نجبا و طبقه ضعفا همه را عوض کرد، یک پیام هم برای تاریخ داشت. به عبارتی از مفهومی که از این انقلاب تحت عنوان مفهوم دموکراسی و مفهوم جمهوری به جهان صادر شد.

×      در انقلاب آمریکا که مفهوم آزادی‌ها و مفهوم لیبرالیزم علاوه بر محدوده آمریکا ، در سراسر جهان نیز منتشر شد.

×   در پدیده انقلاب روسیه، علاوه بر این‌که یک انقلاب سیاسی شکل گرفته و نظام سلطنتی عوض شد، یک انقلاب اجتماعی شکل گرفته و بافت و طبقات اجتماعی کلا زیر و رو شد. اما یک پیام هـم توسط انـقلاب به جهان صادر شده که آن عبارت است از نظام سوسیالیستی.

 

ç  اما انقلاب اسلامی ایران هـر سه سطح این انقلاب‌ها را همزمان به همراه داشت. انقلاب اسلامی که شکل گرفت و نظام سلطنتی به نظام جمهوری اسلامی تبدیل شد. علاوه بر آن طبقات اجتماعی جامعه ما دستخوش تغییر شد و یک پیام هـم توسط انقلاب برای تاریخ و بیرون از گستره جغرافیایی خودش مطرح شد و آن اسلام و یا به تعبیر بهتر دین‌گرایی و معنویت‌ گـرایی در دنیا بود. اگر ما صرفا انقلاب را در محدوده انقلاب‌های سیاسی و اجتماعی محدود کنیم انقلاب ایران در سال 57 و یا چند سال بعد از آن تمام می‌شد و فقط یک دولت و یک نظام در محدوده مرزهای ایـران تاسیس می‌شد.

اما انقلاب اسلامی ایران با حرکت عظیم تاریخی‌اش و پیام تاریخی‌اش که از چندین سال پیش آغاز شد. در همین محدوده سرزمین‌های اسلامی، بعد از انقلاب در فلسطین جریاناتی ملی یا شخصی بودند یا مثلا در محدوده سرزمین‌های اسلامی جریانات اسلامی بسیار کمرنگ بودند. اما بعد از انقلاب ایران، حرکت‌ها اسلامی و معنوی ‌ است.

 

الف = ریشه‌های عقیدتی انقلاب اسلامی :


1)      قرآن، ریشه حیات سیاسی مسلمانان

2)      سیره سیاسی پیامبر و ائمه

3)      عملکرد اصحاب و تابعین

4)      رفتارها و مکتوبات علما

 

ب = ریشه‌های تاریخی انقلاب اسلامی :

1)      نهضت مقدس کربلا :

2)      نهضتهای شیعی :

این قیامها اکثرا در زمان خلافت بنی امیه و بنی‌عباس و پس از شهادت حضرت امام حسین بن علی(ع) اتفاق افتاد و به دلیل ناآگاهی مردم متاسفانه پیروزی حاصل نگردید و اکثرا منجر به دستگیری و شهادت رهبران قیام می‌گردید.

قیام توابین، قیام مُختار ابی‌عبید ثقفی، قیام زید بن علی بن حسین(ع) و حسین بن علی(صاحب فخ) از معـروفترین قیامهای دوران صدر اسلام می‌با‌شند.

 

3)      حکومتهای متاثر از ایدئولوژی شیعی :

مهمترین این حکومتها عبارتند از : حکومت آل بویه ، حکومت سربداران در خراسان، حکومت سادات مرعشی در گیلان و طبرستان و بلاخره حکومت ملی شیعی صفوی .


ج = بررسی نظریه‌های مختلف اندیشمندان غربی درباره انقلاب اسلامی

 

در تبیین علل وقوع انقلاب اسلامی ایران، برخی از نویسندگان و محققین و جامعه شناسان غربی بر اساس نظریه‌های و تئوری انقلاب و پاره‌ای دیگر براساس برداشتهای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی واقتصادی خویش به بررسی آن پرداخته‌اند.

 

دقت در آثاری که درباره انقلاب اسلامی ایران نگاشته شده ، نشان می‌دهد که هر اثری به یک تعداد یا همه عوامل فرهنگی، جامعه شناسی، اقتصادی، روانشناختی و سیاسی توجه و یا تاکید کرده است.

 

 

 

  • خانم تدا اسکاچپل = وی در کتاب خود که با نام دولتها و انقلاب اجتماعی[3] در سال 1979 به چاپ رسید، با رد ارادی بودن وقوع انقلاب، تفسیر انقلاب را تنها مبتنی بر عوامل ساختاری و از پیش تعیین شده می‌دانست و نقش انقلابیون در گسترش ایدئولوژی خود و موفقیت آنها در این زمینه را انکار می‌کرد، اما بعد طی مقاله‌ای که در سال 1982 میلادی، تحت عنوان دولت تحصیلدار و اسلام شیعی درانقلاب ایران ارائه کرد، باتوجه به آشکاربودن نقش اراده، آگاهی، رهبرو اندیشه در انقلاب اسلامی، نظریه مذکور را در تحلیل انقلاب اسلامی نارسا دانست و نوشت اگر در دنیا تنها یک انقلاب موجود باشد که آگاهانه ساخته شده آن انقلاب ، انقلاب ایران است.

 

از نگاه وی هنگامی که ایران در اثر نوسازی شدید یعنی اصلاحات اراضی، مهاجرت گسترده به شهرها، توسعه نظام آموزش و پرورش جدید، موضعگیری منفی شاه نسبت به بازار و نیز کنار نهادن روحانیون از فعالیتهای مربوط به تعلیم و تربیت، قضاوت و مانند آن، یاس و از خود بیگانگی اجتماعی پدید آمد و حکومت آسیب پذیر شد و مجموعه‌ای از عناصر فرهنگی ریشه‌دار و بنیادین تشیع، مراسم مذهبی، شبکه مساجد و روحانیت به گونه‌ای هشیارانه ، انقلاب اسلامی را به وجود آورد.

 

 

 

  •  ماروین زونیس = وی در کتاب شکست شاهانه، با توجه به محور بودن شخص شاه در حکومت و نقش تعیین کننده تصمیمات فردی او ، به بررسی روانشناختی شخصیت شاه پرداخته است به اعتقاد او چون شاه در کودکی در محیطی زنانه پرورش یافته و سپس در کنار پدری مستبد قرار گرفته ، لذا فردی مردد و فاقد اعتماد به نفس بار آمده بود، به همین دلیل نتوانست در جریان انقلاب که دوستان نزدیک و معتمد او همه از بین رفته بودند ، ایستادگی کرده و انقلاب را سرکوب نماید. عوامل مؤثری که او به آنها معتـقـد بوده و مورد اعتماد او بودند عبارت بود از :

 

 

 

ا رنست پرون، اسدا...علم، اشرف خواهرشاه، حمایت‌های الهی و پشتیبانی جدی آمریکا.

 

بدین ترتیب به نظر زونیس عواملی که شاه از آنها نیروی روانی و اعتماد به نفس می‌گرفت، در اواخر حکومت او یک به یک از میان رفتند و او را با ویژگیهای اصلی شخصیتش رها ساختند.

 

 

 

  • میشل فوکو = به نظر فوکو فرانسوی در ریشه یابی دلیل انقلاب اسلامی، این نکته روشن است که این انقلاب نمی‌تواند با انگیزه‌ای اقتصادی و مادی صورت گرفته باشد، بلکه این ایدئولوژی تشیع بود که با تکیه برموضع انتقادی سابقه دار خوددر برابر قدرتهای سیاسی حاکم و نیز نفوذ عمیق و تعیین کننده در دل انسانها توانست نقش آفرینی نموده و مردم را هلیه رژیم سراپا مسلح شاه پیروز کند

 

گرفته باشد، بلکه این ایدئولوژی تشیع بود که با تکیه بر موضع مقاومت و انتقادی سابقه دار خود در برابر قدرتهای سیاسی حاکم و نیز نفوذ عمیق و تعیین کننده در دل انسانها ، توانست نقش آفرینی نموده و مردم را علیه رژیم سراپا مسلح پیروز کند.

 

 زبان، شکل و محتوای مذهبی انقلاب اسلامی امری عارضی، اتفاقی و تصادفی نیست ، بلکه در حقیقت این رهبری مذهبی بود که با تکیه بر موضع مقاوم و انتقادی سابقه دار در مکتب تشیع، در برابر قدرتهای سیاسی حاکم و نیز نفوذ در دل ایرانیان توانست آنان را به این قیام وا دارد. آنهم رژیمی که ‌بی‌شک یکی از مجهزترین ارتشهای دنیا را در اختیار داشته و از حمایت مستقیمم آمریکا و دیگر کشورهای بزرک برخوردار بود. البته نقش رهبری برجسته امام خمینی(ره) دراین میان غیر قابل انکار است. فوکو انقلاب اسلامی ایران را یک انقلاب فرا مدرن خوانده است.

 

 

 

  • جیمز دیویس= وی معتقد است: اگرجامعه‌ای برای مدتی نسبتاً طولانی دست آوردهایی اجتماعی- اقتصادی داشته باشد و سپس کسب آنها با رکود سریع مواجه شود و به عبارتی رشد طولانی باعث افزایش انتظارات می‌گردد و در پی آن رکود کوتاه مدت، باعث ایجاد فاصله تحمل ناپذیر بین انتظارات ودریافتها گردیده و آن جامعه دست به اغتشاش خواهد زد. در ایران نیز با گران شدن نفت و افزایش تولید ناخالص ملی و حاصل شدن رفاه نسبی و بعد رکود، باعث نارضایتی و در نهایت انقلاب اسلامی گرئیئ این نظریه به منحنیG  معروف است.

 

 

 

  • چالمرز جانسون = طبق دیدگاه وی یکی از ویژگیهای اساسی نظام یا سیستم اجتماعی، وجود ساخت ارزشی خاصی است که اعضای جامعه بر آن توافق دارند. ساختار ارزشی جامعه، نوع خاصی از عمل متقابل بیـن افـراد مختلف و نیز موجودیت گروهها و طبقات اجتماعی را از نظر اخلاقی قابل پذیرش ساخته و نخبگان سیاسی و حکومتی با خارج شدن تعادل جامعه انعطاف ناپذیر شده و دچار نارضایتی ‌شده و جامعه از صدر تا ذیل کم کم رو بـه اعتصاب می‌رود. این مسائل به اضافه عوامل شتاب زا[4] ، گسستن استحکام نیروهای نظامی و تاثیر بر انضباط فرماندهی و وفاداری نظامیان باعث تزلزل ارکان حکومتی و در نهایت پیروز انقلاب گردید. خلاصه ایـن دیدگاه را می‌توان از فرمول زیر بدست آورد.

 

عدم تعادل( رکود قدرت) + انعطاف ناپذیری نخبگان حکومتی + عوامل شتاب زا = انقلاب

 

 

 

بخش سوم = نهضتهای اسلامی در تاریخ سیاسی قرن اخیر و بررسی آفات آن :

 

در تاریخ معاصر ایران که با سلسله قاجاریه و با سلطنت آغا محمد خان قاجار آغاز می‌شود، 9 پادشاه به سلطنت رسیدند، ازاین نه نفر که فقط سه تن از آنان تا پایان عمر سلطنت کردند و از شش نفر بقیه، دو نفردر زمان سلطنت خود کشته شدند و چهار تن بقیه از سلطنت برکنار شده و یا ناگزیر به استعفا گردیدند.

 

سلطنت هیچ یک از پادشاهان قاجار و بعد پهلوی با آرامش توام نبوده و در صد سال گذشته، انقلاب ما شاهد چهار حرکت سیاسی – اجتماعی بوده‌ایم ، این چهار حرکت ( نهضت تنباکو، انقلاب مشروطه، جنبش ملی شدن صنعت نفت و قیام 15 خرداد ) از نظر انگیزه‌های اجتماعی و سیاسی از تفاوت‌های زیر برخوردار :

 

×   حرکت اول ( نهضت تنباکو )، جنبشی علیه سلطه خارجی بوده و در محدوده ممنوعیت واگذاری امتیاز توتون و تنباکو به شرکت بریتانیائی تالبوت، متوقف ماند.

 

×      حرکت دوم ( نهضت مشروطه )، تلاش ایرانیان جهت ایجاد حکومتی مردمی و مشروطه را نمایان ساخت.

 

×      حرکت سوم ( نهضت ملی شدن نفت )، مبارزه علیه سلطه انگلستان بود، ولی در مقایسه با جنبش تنباکو گسترده‌ای وسیع‌تر داشت.

 

×       حرکت چهارم ( نهضت 15خرداد )، تلاش روحانیون به رهبری امام خمینی(ره)، آثار منفی انقلاب سفید شاه را به نمایش گذاشت.

 

 

 

انقلاب اسلامی ایران در سال 57 13ش

 

 ره آورد تجربه چهار حرکت فوق در سطحی گسترده تر، تمام انگیزها واهداف آنها ر ا در برداشت.

 

دوره قاجاریه :

 

قاجارها از ایلهای کوچ نشین بودند که به همراه مغولها به ایران وارد شدند، بعدها در ساختار سیاسی صفویه نـفـوذ کـردند و سرانجام در درگیری‌های طولانی و خونین بعد از کریم خان، پیروز و بر ایران مسلط شدند. ساختار دولت قاجار بر سلطنت استبدادی شدید استواتر بود. شاه درعمل تنها قدرت برتر کشور و صاحب امتیاز جان و مال مردم و زیر دستان خود محسوب می‌شد و جزاو هیچکس حق نداشت در امور مهم سیاسی دخالت نماید. وزرا و صدراعظم در واقع نوکران شاه محسوب می‌شدند. دربار که بر تصمیمات شاه بسیار تاثیر می‌گذاشت، محیطی آکنده از فساد و رشوه، توطئه و خیانت و تملق و چاپلوسی بود. لذا طبیعی بود که در چنین محیط فاسدی شخصیت‌های بزرگی چون قائم مقام و امیرکبیر امکان فعالیت نداشته باشند. کوچکترین اعتراضها با خشونت بسیار سرکوب می‌گردید.

 

به تدریج عوامل متعددی از جمله : شکستهای متوالی از دولتهای مجاور و از بین رفتن سرزمینهای بسیار، آنها را ضعیف و متزلزل کرده و باعث از بین رفتن حیثیت و اعتبار سلطنت ‌گردید.

 

دولتهای بیگانه بویژه روس وانگلیس، به خصوص در نیمه دوم قرن 19 شاه و دربار را بازیچه سیاستهای خود قرارداده بودند. در اواخر دوره ناصرالدین شاه دخالت روز افزون بیگانگان در امورداخلی ایران، عالمان شیعه را بیش از بیش به صحنه سیاسی کشاند و یکی از مهمترین وظایف عالمان این بود که به بی تحرکی ناشی از القائات سیاسی و فکری مورد حمایت دولت پایان دهند.

 

در این میان اندیشه‌های سیاسی و الهام بخش سید جمال الدین اسدآبادی برای نسل جدیدی از عالمان که به تدریج پیشوائی نهضت را بدست می‌گرفتند بسیار کارساز شد.

 

از دیگر سو مشروعیت قاجاراز لحاظ نظری نیز متزلزل بود. آنها نتوانستند مانند صفویان، مشروعیتی مذهبی کسب کنند و علما نیز قاجارها را با صفویه یکسان نمی‌دیدند و بارها مشروعیت آنها را به طرق مختلف زیر سئوال برده بودند.

 

 

 

نقش عالمان شیعی در نهضتها

 

بدون تردید نمی‌توان نقش عالمان شیعی را در روند دگرگونیهای تاریخ معاصر ایران انکار کرد. امتیازی که عالمان شیعه را بر صدر رخدادهای تاریخ معاصر ایران نشانده است، پیشوای معنوی و سنتی ایشان در جامعه مذهبی ایران می‌باشد. با این حال نباید فراموش کرد که برای استفاده شایان از چنین امتیازی همواره توفیق با آنها همراه نبوده است. در حقیقت کام یابی عالمان شیعی در جایگاه سنتی خود همواره نیاز به برآورده شدن دو شرط  در ارتباط با ساختار درونی و روابط بیرونی نهاد روحانیت داشته است.

 

×      نخستین شرط به درون مجموعه آنها و میزان هماهنگی علمای هر دوره برای دستیابی به آرمان مورد نظر خود

 

×               دومین شرط به چگونگی ارتباط بیرونی آنها با جریانهای سیاسی موجود در راستای هدفمند ساختن و تاثیر نهادن بر این جریانها مربوط می‌شود.

 

نکته‌ای که باید بدان توجه داشت این است که در تاریخ معاصر ایران مهمترین پیروزی‌های عالمان شیعی فقط در مقاطعی بوده است که به هماهنگیهای اشاره شده دست یافته‌اند.

 

برای روشن شدن این دیدگاه با تکیه بر وقایع تاریخی به تحلیل جایگاه علمای شیعه در چهار رخداد سیاسی فوق در تاریخ معاصر ایران به شرح زیر خواهیم پرداخت.

 

 

 

الف =  نهضت تنباکو ( 1309 هـ . ق ):

 

تنباکو یکی ازاجناسی بود که در اقتصاد آنروز ایران نقش مهمی داشت. یک پنجم مردم در کارخرید، فروش و کشت تنباکو و توتون بودند و سالی 425 تن به دولت عثمانی، هند، روسیه و افغانستان صادرمی‌شد و در مقابل اجناسی مانند پارچه، چای وقند وارد می‌شد.

 

در سفر سال 1269 ش ، ناصرالدین شاه به انگلستان، تالبوت که از نزدیکان لرد سالیسبوری نخست وزیر انگلیس بود ، از شاه و امین‌السلطان صدراعظم خواستار اعطای امتیاز توتون و تنباکو شد. شاه که برای تامین هزینه سفرهای خود به اروپا مشکل داشت با این امر موافقت نمود و تالبوت با دادن مقداری رشوه به درباریان موفق به انعقاد این قرارداد گردید. طبق این امتیاز انحصار داخلی و خارجی خرید و فروش توتون و تنباکوی ایران دراختیار شرکت رژی قرار ‌گرفت.

 

پس از بسته شدن قرارداد با کمپانی انگلیسی رژی واکنش طبیعی در جامعه پدید آمد که اگر علمای شیعی به موقع در جایگاه سخن‌گوئی این اعتراض قرار نمی‌گرفتند، هرگز هدایت این جریان هماهنگ عملی نمی‌شد.

 

در حقیقت قرارداد یاد شده منافع اقتصادی بخش وسیعی از مردم ایران شامل: تجار، واسطه‌ها و کسبه تنباکو را که دست اندرکاران منافع مختلف تولید و آماده سازی، خرید و فروش و صادرات این محصول بودند، بطور جدی به خطر می‌انداخت و با اضافه نمودن استعمال کننده‌گان تنباکو که بخش وسیعی از جامعه آن روز را در برمی‌گرفت، این قرارداد منافع بیشتر مردم را تهدید کرده و رو در روی طبقه متوسط و طبقه کـم درآمد قرار گرفته بود و در این میان رفتار فاتحانه اتباع انگلیسی نیز به اندازه کافی تحریک آمیز بود.

 

 

 



[1] - انقلاب = هانا آرنست، ترجمه عزت‌ا... فولاد وند

[2] -  برای اطلاع بیشتر ر. ک : ملکوتیان، مصطفی، سیری در نظریه‌های انقلاب، نشر قومس، چاپ چهارم 1384.

[3] - دولتها و انقلاب اجتماعی = تدا اسکاچپل، ترجمه مجید روئین تن، انتشارات سروش، 1376 .

[4] - عوامل شتابزا: تغییر نخست وزیران، آزادی زندانیان سیاسی، آزادی کنترل شده مطبوعات، بازداشت مقامات بلند پایه حکومتی.

این نهضت یکی از حرکت‌هائی بود که در آن عالمان شیعی در راه برآوردن دو شرط مورد نظر حرکت کرده و گذشته از همنوایی درونی علما که یکی ازدست آوردهای نهضت فکری آنان بود. حرکت آنها در مسیر ایجاد هماهنگی میان عناصر اصلی مبارزه یعنی تجار و طبقات متوسط و کم درآمد شهری به یکی ازموفقترین جنبشهای تاریخ معاصرایران انجامید.

 

نخستین شایعات پخش شده حاکی از نگرانی مردم از این قضیه بود که: اتباع خارجی‌ برای تغییر دین ما آمده‌اند.

علمای شیعه در این مرحله با درک شرایط خیزش در جامعه، هم‌صدا با نیازهای روز حرکت کرده و با توافق در نهاد مرجعیت تقلید و اعلمیت او و یاری رساندن به اقتدار معنوی او نمایان شد. پس از استقرار شرکت در تهران و شهرهای مختلف، کارمندان آن با رفتارهای نامتناسب خود از جمله :

برپائی مراکز فساد و ایجاد کافه‌هائی با وسایل قمار و رقص و مشروبات الکلی، موجب جریحه دار شدن احساسات مذهبی عموم مردم و در نهایت برانگیخته شدن خشم مسلمانان و به ویژه روحانیون گردید و کـم کـم بنا بر دلائل گفته شده و ضررهای اقتصادی شدیدی که از این امـر به کشاورزان و تجار ایرانی خورد ، مخالفت با امتیاز داده شده آغاز شده و دامنه اعتراضات اکثر شهرها منجمله : اصفهان، شیراز ، تبریز و تهران را فرا گرفت.

در شیراز آیت‌ا... سید علی اکبر فال اسیری اولین کسی بود که بر علیه این قرار داد اعتراض کرد و سپس در اصفهان آیت‌ا...شیخ محمد تقی نجفی اصفهانی، در تبریز آیت‌ا... میرزا جواد آقا مجتهد تبریزی و بلاخره در تهران آیت‌ا... میرزا حسن آشتیانی اعلام مبارزه می‌کنند.

ناصرالدین شاه و دربار با عصبانیت از این امر دستور دستگیری آیت‌ا... فال اسیری، بعید آیت‌ا...آشتیانیازتهران را می‌دهـد، اما مردم مقاومت کرده و نهایتا ً فتوای مرجع بزرگ عصر، آیت‌ا... حاج سید محمد حسن شیرازی مبنی بر تحریم استعمال توتون و تنباکو، صادر می‌شود و این امر اعتراض عمومی بی‌نظیری را علیه حکومت به وجود آورد که دامنه آن دربار را نیز فرا گرفت. شور عجیبی در میان مردم به پا ‌شده و همه به استقبال این حکم رفته و در اجرای آن می‌کوشند، بدنبال ظهور این هماهنگی مذهبی و ملی و قیام یک پارچه مردم و روحانیت که عموما ً خواستار لغو امتیاز بودند، ابتدا شاه و دربار اقدامات سرکوبگرانه‌ای را آغاز کرد.

دولت بریتانیا پیش از ضرر اقتصادی، از جهت حیثیتی و اعتبار سیاسی ضربه جبران ناپذیری را متحمل شد و کمپانی رژی به شاه شکایت ‌کرده. اما دستورات آنها  درمقابل حمایت آیت‌ا... شیخ فضل‌ا... نوری[1] وعموم مردم ناکام مانده و بلاخره استعمار انگلیس درمقابل مردم و روحانیت شکست می‌خورد وعلیرغم کارشکنی‌ دولتی‌ها، ماموران حکومتی و دربار، سرانجام شاه ناچار می‌شود با پرداخت غرامت امتیاز مذکور را لغو کند.

روحانیت معظم شیعه و در راس آنها آیت‌ا... میرزای شیرازی توانستند درآن برهه زمانی خاص با بسیج ملت و با امکانات اندک ووسایل ارتباطی ضعیف چنانان ضربه‌ای بر پیکراستعماروارد آورند که صدای آن تا قرنها درمیان ملل طنین انداز شد.

حکم تحریم تنباکو چنان فراگیر شد که حتی یهودیان و مسیحیان هم از کشیدن دخانیات خودداری نمودند و دولت روسیه نیز که این جریان را تقویت می‌کرد استعمال دخانیات را به بهانه دستور رئیس مسلمین در قفقاز و دیگر نقاط مسلمان نشین روسیه ممنوع کرد.

با این حال دربار هنوز براین گمان بود که با پیش‌کشی یا تهدید می‌تواند فتوای اباحه تنباکو را از مجتهدین بگیرد. در اینجا هماهنگی مراجع شیعه جنبش را از ناکام شدن نجات داد، زیرا با وجود آنکه حکومت به مراجع تقریبا ً همردیف میرزای شیرازی در عراق متوسل شد اما از همه آنها یا پاسخ شنید :

« آنچه میرزای شیرازی گفته است حکم است نه فتوا و اطاعت آن بر همه واجب است. »

  • نهضت تنباکو مظهر اولین مقاومت منفی ملت ایران علیه مظاهر استعمار و استبداد ناصری محسوب می‌شد که به رهبری روحانیت تشیع صورت پذیرفت، این قیام خود آگاهی و بیداری ملت ایران و توجه به هویت اسلامی را به اثبات رساند و نقش بازدارنده مردم علیه مطامع استعماری را آشکار ساخت. در این نهضت قدرت روحانیت در صحنه کشور بروز یافت و نقش علما در رهبری و بسیج توده‌ها ، شکست طلسم استبداد و برقراری ارتباط وسیع میان اقشار مذهبی متجلی گشت و تبعیت کامل مردم از مراجع تقلید و پیشوایان دینی جایگاه آنان را در میان ملت به منصه ظهور رساند.

نهضت تنباکو علاوه بر اینکه در عرصه داخلی موجب تقریب شریعت و سیاست و توجه عمومی به تحولات فکری، سیاسی و تغییرات بنیادین در نظام اداری و سیستم حکومتی ایران گردید. در عرصه سیاست خارجی نیز موجب وارد شدن واژه تازه‌ای بنام ملت به جای مفهوم رعیت در محاسبات قدرتهای اروپائی و افزوده شدن عنصر مردم به معادلات سیاسی و نظامی تصمیم گیری استعمارگران گردید، به گونه‌ای که متوجه شدند که بدون جلب خشنودی ملت نمی‌توانند به کسب امتیاز نائل آیند. هـرچند رضایت شاه، صدراعظم و درباریان را از قبل تامین کرده باشند.

 

  • نتایج نهضت تنباکو :

اولا ً مردم که تا آنروز غالبا ً مرعوب و تسلیم دولت و اوامر ملوکانه بودند فهمیدند که می‌شود با اتحاد ملی در برابر انحراف حکومت ایستاد و ترس مهمترین عامل و مانع تحرک و خیزش مردمی را کنار گذاشت.

ثانیا ً این قیام از منشاء و مبدأ علما و مرجعیت نشأت گرفت و توفیق بزرگی را هـم برای آنها به ارمغان آورد. شاه و درباریان پیش از پیش مرعوب و مطیع دستگاه علما شدند و این موضوع زمینه ساز بسیار مناسب و مطلوبی را برای شروع نهضت مشروطیت که 15 سال بعد از آن به وقوع پیوست ، آماده ساخت.

-    ثالثا ً ایجاد فرهنگ ملی مبارزه با استعمار و مبارزه با امیال ضد بشری استبداد با الهام از قوانین اسلام بود.

E از عوامل مهم در نهضت تنباکو می‌توان به رهبری ، مردم و عنصر ایدئولوژیاشاره نمود.

  • §   آفات نهضت تنباکو :

گرچه نهضت تنباکو توانست مشارکت وسیع مردمی را جلب نموده و در شکستن طلسم استبداد موفق گردد ، اما نتوانست منجر به حرکتی بنیادین برای لغو نظام استبدادی و جایگزین سازی نظام اسلامی گردد.

از این رو پس از آنکه در اثر فتوای مرحوم میرزای شیرازی ، امتیاز انحصار تنباکو و توتون لغو شد. علمای روحانی درصدد برقراری نظام سیاسی اسلامی برنیامدند ، شاید علت ناتمام گذاردن نهضت را بتوان به شرح زیر خلاصه نمود :

1)      فـروکش کردن شور انقلابی مردم پس از نیل به خواسته‌های اولیه به لحاظ عدم رشد فکری و سیاسی عامه.

2)      فـقـدان طرح و برنامه مشخص برای به دست گیری زمام امور از سوی روحانیت و مردم.

3)      احتمال عدم تمایل روحانیون به ورود به عرصه حکومتی به دلیل نامناسب بودن شرایط .

4)      مقهور شدن نهضت در برابر توطئه‌های استعمار، مبنی بر تضعیف روحانیت و تفرقه میان آنها و مردم.

5)      نبود یک ایدئولوژی تهاجمی برای سرنگونی رژیم استبدادی.

6)      در نهایت انفعال انقلابیون در مقابل بیگانگان بود که در نهایت امر موجب شکست این نهضت گردید.

 

ب = نهضت مشروطیت (1324 هـ . ق ) :

در سالهای پس از تنباکو نیز ناصرالدین شاه به سرکوب سیاسی بیشتر روی آورد و محدودیتهای شدیدی برگزار کرد که در نهایت آمیزه‌های سرکوب، انزوا و دسیسه ناگهان در سال 1275ق، شاه که در تدارک جشنهای 50 ساله خود بـود در حضرت عبدالعظیم به دست میرزا رضا کرمانی، از تربیت یافتگان مکتب سید جمال الدین اسد آبادی[2]، ترور شد. با کشته شدن شاه، پیروزی انقلاب مشروطیت تسریع شد.

دانشجویانی که پس از سالها با تفکراتی متاثز از فرنگ  بازگشته بودند، در آرزوی داشتن حکومتی پارلمانی به شیوه غرب در ایران بودند تا با مشروط ساختن حکومت مطلقه قاجار، راه مشارکت مردم در امور اجرائی از طریق پارلمان را هموار نمایند. اما بدلیل عدم استقبال مردم هنوز این آرزو به نتیجه نرسیده بود. با پذیرفته شدن تفکر مشروط ساختن حکومت و مشارکت مردم در آن از سوی برخی روحانیون پیشرو چون علامه نائینی و آخوند خراسانی، آغازگر مرحله نوینی شد که توانست چنین خواسته‌ای را از محافل روشنفکری به سطح جامعه بکشاند و آن را در مرحلهای از تاریخ ایران به نیاز ملی جامعه تبدیل کند.

آغاز هماهنگی روحانیون با دو جریان اصلی تحول خواه در نهضت مشروطه یعنی بازرگانان و روشنفکران باعث پیشرفت نهضت گردید اما در ادامه با اختلاف بین این عوامل بخصوص روحانیون باعث اخلال در پیشرفت نهضت مشروطه گردید.    

×   زمزمه‌های اولیه نهضت مشروطه از محرم سال 1323 هـ. ق، برابر با اسفند 1283 آغاز شد. این نهضت نیز همچون جنبش تنباکو دارای آثار دیرپا بر تاریخ معاصر کشور بوده است. این جنبش یکی از رویدادهای تاثیرگذار در تاریخ کشورمان و نخستین حرکت از نوع خود در منطقه و جهان اسلام محسوب می‌شود که آثار آن را حتی در دوره کنونی نیز می‌توان مشاهـده کرد و دلیل آن را می‌توان تا اندازه‌ای مربوط به شرایط ایران در نیمه دوم قرن نوزدهـم میلادی دانست.

اگـر چه ریشه‌ جنبش مشروطه را باید از هنگام شکست عباس میرزا نایب السلطنه از روسها و اهداء امتیازات اقتصادی و انعقاد قراردادهای ننگین گلستان و ترکمنچای جستجو کرد، ولی پایه اصلی انقلاب، همانا با واقعه رژی و تحریم تنباکو و فتوای تاریخی آیت‌ا... میرزای شیرازی نهاده شد.

×   جنبش مشروطه نخستین قیام عمومی در تاریخ ایران بود که برخلاف شورشهای گذشته علیه پادشاهان مستبد، تنها در صدد ساقط کردن دولتی استبدادی نبود ، بلکه برنامه آن از میان برداشتن حکومتی استبدادی و جایگزین کردن آن با حکومت قانون در قالب سلطنت مشروطه بود و سرانجام موفق شد قانون اساسی را مستقر کند که در آن کوشش شده بود شالوده قانونی لازم برای دولت در قالب حکومتی پارلمانی با اصول اساسی و دمکراتیک فـراهـم آمده و قانون اساسی و متمم آن به عنوان ثمره این حرکت در واقع آینه تمام نمای آرمانها و نیز نهادینه کردن آن در جامعه آن روز ایران بود.

×   پس از قتل امیرکبیر[3] و روی کار آمدن عناصر وابسته به غرب، دادن امتیازات توسط دولت آغاز شد : امتیاز گمرکات، تاسیس بانک، استخراج معادن، احداث راه‌آهن و خطوط تلگراف، که این دوره را اصطلاحا ً عصر امتیازات می‌نامند.

×   در اواسط پادشاهی ناصرالدین‌شاه که ‌آزادیخواهان وروشنفکرانِ ایران‌ برای تحصیل آزادی و قانون در داخل و خارج کشور برای استقرار قانون و بدست آوردن آزادی به کوشش برخاسته بودند، کوششهای نوشتاری ‌ایرانیان درخارج بیشترمجال بروز می‌یافت. از این رو گسترش بیشتری داشت.  

مظفرالدین شاه

مظفرالدین شاه  پس از کشته شدن پدرش ناصرالدین شاه در1275 ش. درسن 44 سالگی به سلطنت رسید. از زمان کشته‌ شدن شاه تا جلوس مظفرالدین شاه به تخت سلطنت 40 روز به طول انجامید و طی این مدت میرزا علی اصغرخان اتابک ـ امین‌ السلطان ـ آخرین صدر اعظم ناصرالدین شاه اداره امور کشور را به دست داشت.

 مظفرالدین شاه فردی بیمار و ملایم بود و دست کم مدتی برای پذیرش افکار اصلاح طلبانه آمادگی داشت. وی در سال اول سلطنت خود امین‌السلطان را که مورد تنفرعامه بود از مقام صدارت عزل و پیشکار سابق خود امین‌الدوله را به جای وی به صدارت برگزید، ولی امین‌الدوله که افکار تجدد خواهی و غرب‌گرائی داشت از ابتدای زمامداری خود با مخالفت علما مواجه شد. ولی این انتصاب زیاد دوام نکـرده و بعد از 6 ماه وی از صدارت کناره‌گیری کرد.

پس از امین‌الدوله، محسن‌خان مشیرالدوله به صدارت انتخاب شــد، ولی صدارت او هـم بیش از سه ماه به طول نـیـنجامیـد و شاه مجددا ً امین‌السلطان را به صدراعظمی انتخاب کرد، در دوران او وضع اقتصادی رو به زوال گذاشت که سرانجام وی مجبوربه استعفا گردید و شاه عین‌الدوله را بعنوان صدراعظم انتخاب کرد.

در دوران نسبتا ً کوتاه حکومت مظفرالدین شاه مجموعه‌ای از عوامل خارجی و داخلی مملکت را به آشوب کشید. دخالتها و تحرکات دولتهای روس و انگلیس ناشی از ناتوانی دولت‌های قاجار در ایجاد تعادل بین آنها درصحنه سیاست خارجی ایران بود.

مظفرالدین شاه سیاست امتیاز دادن به دول خارجی و در مقابل گرفتن وام را که توسط پدرش انجام می‌شد را ادامه داد که از آن جمله می‌توان :

×      دادن انحصار استخراج نفت به شرکت انگلسی دارسی.

×      اخذ عوارض جدید از راهها.

×      دریافت وام از دولت روسیه و شرکتی فرانسوی

×      انتصاب مسیو نوز بلژیکی به مدیرکل گمرگ

×      افزایش شدید مالیاتها

این‌ها از جمله عوامل نارضایتی مردم و تسریع روند پیروزی نهضت مشروطه بود.

 

مظفرالدین شاه امیدوار بود رویه آزاد منشی وی مخالفان سیاسی را راضی سازد. اما لیبرالیسم همـزمان با نـفـوذ شدیـد غـرب مخالفان را به تشکیل سازمانهای نیمه مخفی ترغیب کرد که بعضی از مشهورترین آنها عبارت بودند از :

1)      مرکز غیبی = به رهبری علی کربلائی (علی مسیو)

2)      حزب اجتماعیون عامیون = به رهبری نریمان نریمانف

3)      جامع آدمیت = به رهبری عباسقلی آدمیت

4)      کمیته‌انقلابی = به رهبری ملک‌المتکلمین وهمکاری سید جمال‌الدین واعظ ، یحیی‌دولت‌آبادی و سرداراسعد بختیاری.

5)      انجمن مخفی =  به رهبری ناظم الاسلام کرمانی

  • مجموعه عوامل و فعالیتهای این گروهها باعث شد که ایران در سال 1284 ش، به سرعت به سوی انقلاب سیاسی درحرکت باشد و از طرفی سیاستهای اقتصادی نامطلوب انقراض رژیم را ناخواسته جلو انداخت و نارضایتی‌ها نیز پایان نیافت و اتفاقات و حوادث متعدد از جمله حوادث زیر به وقوع پیوست :

×      شیوع  وبا

×      جنگ روسیه و ژاپن که در نهایت منجر تضعیف دولت و انقلاب روسیه گردید.

×      گرانی بی رویه قیمتهای مواد غذائی و در نهایت افزایش مالیاتها

×      ادامه درخواست وامها از بیگانگان

 

این عوامل سه اعتراض مهم را در پی داشت.

1)      اعتراض مغازه داران و صراف برای عزل مسیو نوز از گمرکات و در نهایت تعطیلی مغازه‌ها

2)   به چوب بستن دو تن از بازریان توسط علاالدوله حاکم تهران، موجب اعتراض مردم به رهبری علما گردیده و مردم با تعطیلی مغازه‌های خود در حـرم عبدالعظیم بست نشسته و خواستهای خود را به شرح زیراعلام نمودند:

×      تعویض علاء الدوله حاکم تهران

×      عزل مسیو نوز بلژیکی

×      اجرای احکام اسلام و شرع

×      تاسیس عدالتخوانه در تمام شهرها  

 

3)   سومین اعتراض کوتاهی شاه و دولت در عزل نوز و تاسیس عتدالتخوانه بود که با دستگیری یک واعظ و بعضی مخالفان اوج گرفت و در حین تظاهرات روحانی سیدی کشته شد وعلما و روحانیون بعنوان اعتراض عازم قـم شدند.

×   کمیته‌های مختلفی تشکیل شد و روحانیت اعتصاب کرد، در باغ سفارت انگلیس بیش از 500 چادر تشکیل شده و هر صنف برای خود دسته‌ای براه انداخته و کمیته سران اصناف امورات را سازمان می‌داد.

×   سرانجام دربار و شاه تسلیم مخالفان شدند و سه هفته پس از تحصن اعتراض کنندگان، مظفرالدین شاه، مشیرالدوله را صدراعظم قرار داده و فرمان گشایش مشروطیت را امضا کرد. انقلاب به پایان رسید اما مشروطه تازه آغاز شده بود.

عوامل مهم ایجاد نهضت مشروطه :

بی شک نقش غیرقابل انکار روحانیت بعنوان آغازکننده نهضت مشروطه برکسی پوشیده نیست. آنها توانستند در کنار بازرگانان و روشنفکران این مهم را به نتیجه برسانند اما در ادامه دو گروه اخیر از روحانیون فاصله گرفته و پس از پیروزی اولیه باعث حذف آنان گردیدند.   

  • این عوامل مهم علاوه بر بی‌کفایتی شاهان نالایق قاجار، عبارت بودند از :

1)   نقش بیدارکننده وآغازگرانه روحانیت مبارز شیعه از جمله در نجف : آیت‌ا... العظمی آخوند ملا محمد کاظم خراسانی، آیت‌ا... نائینی و علمای ساکن ایران به ویژه چهره‌هائی چون : سید جمال الدین اسدآبادی، آیت‌ا... شیخ فضل‌ا... نوری، سید جمال الدین واعظ اصفهانی، آیت‌ا... طباطبائی و آیت‌ا... بهبهانی. 

2)      تاسیس مدرسه دارالفنون توسط امیر کبیر .

3)   انتشار روزنامه‌هائی در داخل و خارج از ایران مانند : روزنامه قانون( لندن)، عروة الوثقی (پاریس)، حبل‌ المتین (کلکته)، اختر (استانبول)، ثریا (قاهـره)، صوراسرافیل (تهران) و نسیم شمال (رشت).

4)      تلاشهای فکری روشنفکرانی چون : طالبوف، مراغه‌ای، آقاخان کرمانی، میرزا ملکم خان و میرزاعلی اکبردهخدا.

 

ثمره مشروطه که توسط علما شروع شد بعدها توسط روشنفکران غربزده منحرف شد، چون اکثر اینها الگوی حکومت مورد نظرشان، نمونه حکومتهای غربی بود، که با اسلام مغایر بود وعواقب بسیار بدی را برای مردم و کشور بدنبال داشت.

×      به هـرصورت مجموعه این عوامل به صدور فرمان مشروطیت در سال 1285 هـ . ش، منجر شد، در این فاصله و قـبـل از مرگ شاه، مجلس موسسان برای تدوین قانون انتخاب مجلس ملی آینده با عجله در تهران گشایش رفت، نمایندگان عمدتا ً تجار، روحانیون و روسای اصناف بازار تهران بودند.

×   گشایش مجلس موسسان و بعد انتخابات مجلس شورای ملی زمینه ساز پ�%



تاريخ : چهارشنبه ٢٥ اردیبهشت ۱۳٩٢ | ۱:٥٦ ‎ب.ظ | نویسنده : رامین خورنـــــــژاد(حسینی) | نظرات ()
  • ام جی | سیستان دانلود